Een goed gekozen expansievat is essentieel voor een stabiele bedrijfsdruk in je cv-installatie. Het vat compenseert het uitzetten van water door opwarming en voorkomt drukpieken. Zo bescherm je het membraan, verleng je de levensduur van het vat en voorkom je storingen, lekkage of te vroeg activeren van het veiligheidsventiel.
Impact van onder- of overdimensioneren
- Te klein vat: snelle drukopbouw, vaker bijvullen, membraanschade, veiligheidsventiel opent te snel.
- Te groot vat: kost meer ruimte en geld, meestal geen direct technisch nadeel.
- Onjuiste voordruk: slechte expansie-opname, risico op membraanbreuk of te lage druk bij radiatoren.
Benodigde gegevens en normen
Om het expansievat correct te berekenen heb je nodig:
- Vw: waterinhoud cv-installatie (in liters)
- T-aanvoer/retour: temperatuurtraject (bv. 70/50°C, 40/30°C)
- Statische hoogte: hoogteverschil tussen vat en hoogste punt installatie (m)
- Veiligheidsventiel: openingsdruk, vaak 3 bar (dus pmax ≈ 2,5 bar)
Relevante normen:
- EN 12828: ontwerpregels cv-installaties
- EN 13831: eisen expansievaten
- Tapwater/boiler: aparte expansievat met keerklep, conform drinkwaterregels
Stap-voor-stap expansievat berekenen (cv-installatie)
Belangrijke formules en aannames
- Expansiecoëfficiënt (e):
- 80°C: 2,89%
- 60°C: ~2,2%
- 40°C: ~1% - Reserve: tel 1% op bij Vw
- Voordruk (p0): (statische hoogte (m) / 10) + 0,3 bar marge
- pmin: p0 + ca. 0,3 bar
- pmax: ca. 2,5 bar (veiligheidsventiel openingsdruk ~3 bar)
- Berekening:
Vvat = (Vw × e + 0,01 × Vw) / ((pmax / pmin) - 1)
Rekenvoorbeeld standaard cv (70/50°C, woning)
- Gegeven: Vw = 100 liter, e ≈ 2,2%
- Statische hoogte: 5 m → p0 = 0,5 + 0,3 = 0,8 bar
- pmin: 0,8 + 0,3 = 1,1 bar
- pmax: 2,5 bar
- Expansievat berekenen:
2,2 liter expansie + 1 liter reserve = 3,2 liter totaal
Vvat = 3,2 / ((2,5 / 1,1) – 1) ≈ 2,7 liter - Advies: kies altijd een standaardmaat groter, bijvoorbeeld 8 liter, voor voldoende speling.
Warmtepompen en lage-temperatuursystemen
Warmtepompen werken met lage ΔT (bijv. 40/30°C) en vaak buffervaten of vloerverwarming. Waterinhoud is groter, expansiecoëfficiënt lager (~1%) maar het absolute expansievolume is vaak hoog.
- Expansiecoëfficiënt e: ongeveer 1% bij LT-systemen
- Grote waterinhoud: buffervat, leidingen, vloerverwarming verhogen expansievolume
- Parallelle expansievaten: bij >200 liter water of als één vat te klein is
Voorbeeld: Warmtepomp met 300L buffervat, T=40°C
Expansie: 300 x 0,01 = 3 liter + 3 liter reserve = 6 liter → Vvat ≈ 5 liter
Praktijk: kies 12-18 liter of twee vaten parallel.
Lees meer in onze praktische gids buffervaten bij warmtepompen.
Voordruk correct instellen en controleren
De voordruk (p0) bepaalt de optimale werking van het membraanvat. Zo stel je hem goed in:
- Formule: p0 = statische hoogte (m) / 10 + 0,3 bar
- Werkwijze:
- Isoleer vat (sluit afsluiter)
- Tapp de druk af (drukloos maken)
- Meet p0 met manometer aan het ventiel
- Corrigeer met stikstof, nooit met perslucht
- Veelgemaakte fouten: water gebruiken voor p0, te lage p0, lucht in plaats van stikstof
Waterinhoud snel schatten zonder tekeningen
Geen legplan bij de hand? Zo schat je de waterinhoud on-site:
- Radiatoren: type 22 ≈ 0,9 liter/meter, type 33 ≈ 1,4 liter/meter
- Leidingen: 22 mm koper ≈ 0,38 liter/m, 15 mm koper ≈ 0,18 liter/m
- Vloerverwarming: 16 mm buis ≈ 1,1 liter/10 m circuit
- Buffervat: zie typeplaatje
Speciale toepassingen en veiligheidsmaatregelen
Bij tapwater en boilers is een apart expansievat vereist, direct na de keerklep en volgens drinkwaterregels.
- Legionella: regelmatig spoelen
- Drukregulatie: juiste voordruk en pmax aanhouden
- Veiligheidscomponenten: vat aan retourzijde pomp, afsluiter + aftapper, manometer, automatische ontluchter, pmax onder veiligheidsventiel (±2,5 bar)
Meer over actuele regels vind je in het artikel Nieuwe normen voor installatiemonteurs in 2025.
Tools en downloads voor monteurs
Werk sneller en nauwkeuriger met handige tools:
- Excel-rekentool: voer Vw, T, p0/pmin/pmax in en krijg het juiste expansievat
- Checklist inbedrijfstelling & onderhoud: jaarlijkse controle membraan, lekkage, drukschommelingen, pompcycli, voordruk testen en corrigeren, vervangen bij gebreken
Vuistregels:
- Waterinhoud radiatoren: ±1 liter/meter type 22
- p0 = statische hoogte (m) / 10 + 0,3 bar
- pmin = p0 + 0,3 bar
- pmax = 2,5 bar
- Reserve: +1% waterinhoud
- Gebruik altijd stikstof in vat, nooit lucht
Lees ook: Waterzijdig inregelen: praktische handleiding en Leidingdiameter warmtepomp.
Direct aan de slag? Download onze gratis Excel-rekentool en checklist voor inspectie & onderhoud voorkom fouten en zorg voor een betrouwbare cv-installatie!
